Bảo tàng Nạn nhân của cuộc Diệt chủng hay tên gọi chính thức hiện nay là Bảo tàng Chiếm đóng và Đấu tranh vì Tự do, tọa lạc bên trong tòa nhà từng là trụ sở của KGB trong suốt 50 năm. Nơi đây lưu giữ những nhà tù cũ đầy ám ảnh và đau thương, vì vậy nó thường được gọi phổ biến là Bảo tàng KGB. Bảo tàng được thành lập vào năm 1992 theo quyết định của chính phủ Lithuania sau khi tuyên bố độc lập vào năm 1990 và sự sụp đổ của Liên bang Xô Viết.
Tòa nhà này cũng từng là nhân chứng cho sự chiếm đóng của Đức Quốc xã trong Thế chiến thứ hai, trở thành trụ sở của Gestapo, lực lượng cảnh sát bí mật của Đức trong một thời gian ngắn.
Lịch sử tòa nhà và việc sử dụng qua các năm
Lịch sử bị chiếm đóng bởi các thế lực ngoại bang của tòa nhà đã bắt đầu từ năm 1889. Trong giai đoạn đó, nơi đây lần lượt là trụ sở hành chính của Đế quốc Nga, sau đó là điểm quân sự của Đức trong Thế chiến thứ nhất và tiếp theo là trụ sở hành chính của chính phủ Ba Lan. Những lần chiếm đóng này lên đến đỉnh điểm với việc trở thành trụ sở của Gestapo trong Thế chiến thứ hai và trụ sở của cảnh sát bí mật Xô Viết (KGB) từ năm 1944 đến năm 1991. Một lịch sử đầy máu và sự chiếm đóng, một cuộc đấu tranh vì tự do dân sự và dân tộc kéo dài gần một thế kỷ: đó là những gì Bảo tàng Diệt chủng đại diện.
Đài tưởng niệm các nạn nhân của cuộc Diệt chủng
Những tội ác của Xô Viết và Đức Quốc xã
Lithuania là một trong những quốc gia chịu ảnh hưởng nặng nề nhất từ những chính sách khắc nghiệt, phải trả giá đắt bằng sinh mạng con người; những người tử đạo thực sự đã bị giết và tra tấn vì khát vọng tự do và độc lập, cả về dân sự lẫn tôn giáo, chống lại một chính quyền đàn áp. Quốc gia này từng được gọi là “vùng đất máu”. Nhưng sự tra tấn và đàn áp không chỉ đến từ một phía.
Trong Thế chiến thứ hai, cuộc đàn áp của Đức Quốc xã đối với người Do Thái diễn ra chủ yếu ở đây tại Vilnius; thành phố này còn được gọi là “Jerusalem của phương Đông”, với cộng đồng người Do Thái lên tới hơn 60 nghìn cá nhân. Trong thời kỳ chiếm đóng, cộng đồng này bị dồn vào trung tâm thành phố, nơi trở thành Ghetto của Vilnius, nay được biết đến là khu phố Do Thái.
Phần lớn những người bị trục xuất sau đó đã bị hành quyết tại Paneriai, một ngọn đồi cách không xa Vilnius: sự kiện kinh hoàng nơi hàng chục nghìn người Do Thái thiệt mạng này được gọi là Thảm sát Ponary. Ngày nay, chỉ còn vài nghìn người Do Thái sinh sống tại Vilnius.
Phòng tra tấn
Bên trong bảo tàng có gì
Quay trở lại với bảo tàng của chúng ta. Bảo tàng Nạn nhân của cuộc Diệt chủng được chia thành hai phần: phần thứ nhất trải dài qua hai tầng kể về lịch sử dân tộc Lithuania thông qua các thước phim, tài liệu, hiện vật lịch sử và minh chứng của quân kháng chiến. Nhiều yếu tố lịch sử được phục dựng như phòng chỉ huy và giám sát; trưng bày nhiều quân phục, vũ khí và rất nhiều lá thư, câu chuyện đời tư đưa chúng ta trở về một quá khứ quá gần và quá đen tối để có thể lãng quên.
Bảo tàng này muốn trở thành nơi lưu giữ ký ức không thể phai mờ, để mỗi cá nhân khi đến đây đều cảm thấy mình có trách nhiệm trong việc xây dựng một tương lai không lặp lại những tội ác cũ. Với lời cảnh tỉnh này, Bộ Văn hóa Lithuania và một số người sống sót sau cảnh tù đày đã quyết định biến tòa nhà thành nơi tưởng niệm.
Nhà tù KGB trong bảo tàng – Vilnius
Nhà tù KGB và các hình thức tra tấn
Phần thứ hai là khu vực nhà tù nằm dưới tầng hầm. Bước xuống đây, ta lập tức cảm thấy một sự khó chịu và ngột ngạt. Những tấm biển chỉ dẫn ghi lại các mốc thời gian từ năm 1950 đến 1980 khiến người xem bàng hoàng vì sự gần gũi của nó với lịch sử hiện đại. Các phòng biệt giam và tra tấn được mô tả chi tiết: có những không gian hẹp đến mức tù nhân chỉ có thể đứng trong bóng tối suốt nhiều giờ trước khi bị thẩm vấn để làm thui chột ý chí. Những căn phòng bọc đệm cách âm hoàn toàn tạo ra sự áp bức tâm lý cực độ trước cả khi những đòn tra tấn thể xác bắt đầu.
Chúng ta cũng tìm thấy sự phục dựng của trung tâm điều hành quân sự và một phòng dành riêng để tưởng niệm nạn diệt chủng Do Thái (Holocaust) với biểu tượng ngôi sao David lớn. Đức Giáo hoàng Phanxicô đã đến thăm nơi này vào năm 2018, tưởng niệm các nạn nhân của cuộc chiếm đóng. Khoảng 20 nghìn người Lithuania đã thiệt mạng do các cuộc thanh trừng và trong các trại tập trung ở Siberia, và nhiều người trong số 250 nghìn người bị trục xuất đã không bao giờ có thể trở về nhà.
Bài viết của Simone Serri
Đức Giáo hoàng Phanxicô tại Bảo tàng KGB ở Vilnius
Vào ngày 23 tháng 9 năm 2018, thành phố Vilnius đã chứng kiến một trong những khoảnh khắc sâu sắc và xúc động nhất trong triều đại giáo hoàng của Đức Phanxicô. Trong chuyến tông du đến các quốc gia vùng Baltic, Đức Giáo hoàng đã đến thăm Bảo tàng Chiếm đóng và Đấu tranh vì Tự do, nơi từng là nhà tù KGB đầy đau thương. Đây không đơn thuần là một điểm dừng chân ngoại giao, mà là một cuộc hành hương vào trung tâm đen tối của thế kỷ 20.
Sức mạnh của sự kiện nằm ở sự im lặng. Đức Phanxicô đã đi xuống những xà phòng dưới tầng hầm, những không gian chật hẹp và lạnh lẽo, nơi trong nhiều thập kỷ, hàng ngàn người phản kháng về chính trị, tôn giáo và dân sự đã bị giam giữ, tra tấn và sát hại. Trong những không gian vẫn còn thấm đẫm nỗi đau của các nạn nhân dưới các chế độ độc tài (Đức Quốc xã trước đây và sau đó là Xô Viết), Đức Thánh Cha đã dừng lại cầu nguyện trong tĩnh lặng, để cho sự trống trải của những hành lang đó lên tiếng mạnh mẽ hơn bất kỳ bài diễn văn chính thức nào.
Khi bước ra ngoài, trước mặt tiền của bảo tàng nơi khắc tên các nạn nhân, Đức Giáo hoàng đã dâng lên một lời khẩn cầu tha thiết. Tại nơi của cái chết này, Ngài đã cầu xin Thiên Chúa không để các thế hệ mới trở nên “vô cảm trước tiếng kêu cứu của những người hôm nay vẫn đang tiếp tục kêu thấu tới trời xanh”. Chuyến thăm này còn mang một ý nghĩa phổ quát hơn khi diễn ra đúng vào dịp kỷ niệm 75 năm ngày xóa bỏ Ghetto ở Vilnius: một lời cảnh báo chống lại mọi hình thức thù hận và không khoan dung.
Sự kiện này đã biến một địa điểm lưu giữ ký ức lịch sử thành một bàn thờ của sự hòa giải. Đức Phanxicô đã nhắc nhở thế giới rằng tự do không phải là một thành quả hiển nhiên, mà là một món quà cần được gìn giữ bằng ký ức và sự cảnh giác. Chiều hôm đó ở Vilnius vẫn mãi là một hình ảnh biểu tượng mạnh mẽ: một người đàn ông mặc áo trắng, giữa những bức tường xám xịt của sự đàn áp, đã cố gắng thắp lại ánh sáng của niềm hy vọng và sự tha thứ.
