Nhà thờ Chính tòa Vilnius, hay đôi khi được gọi là Vương cung thánh đường Thánh Stanislaus và Thánh Ladislaus, là một công trình Công giáo La Mã được hoàn thành vào cuối những năm 1700. Đây là một trong những địa điểm thờ tự quan trọng nhất tại Lithuania, nơi chứng kiến lễ đăng quang của nhiều vị vua và là nơi an nghỉ của các quý tộc cũng như giáo sĩ cấp cao. Được xây dựng vào năm 1783 theo lệnh của Giám mục Vilnius sau khi nhà thờ cũ bị phá hủy, công trình này biểu trưng cho sự rửa tội của đất nước Lithuania và mang phong cách tiền tân cổ điển. Tân cổ điển là một trào lưu văn hóa phát triển tại Châu Âu vào đầu thế kỷ 19, và kiến trúc tân cổ điển là một trong những minh chứng tiêu biểu nhất. Đặc điểm nổi bật của phong cách này là khát vọng quay trở lại thời kỳ hoàng kim của Hy Lạp – La Mã, hướng về nghệ thuật cổ điển lừng lẫy, mô phỏng nhưng không sao chép nguyên bản, mà học hỏi thái độ và tư duy thẩm mỹ của người xưa: chính vì thế nó có tên gọi là Tân cổ điển.
Nếu quan sát kỹ, nhà thờ chính tòa của chúng ta sở hữu tất cả sức mạnh của phong cách cổ điển, được diễn giải qua sự nhạy cảm của tâm hồn vùng Baltic. Đừng quên rằng vương cung thánh đường này là sự tái thiết của một nhà thờ cổ có niên đại từ năm 1251, do Vua Mindaugas xây dựng sau khi ngài cải đạo sang Kitô giáo, mặc dù sau khi vua băng hà, tòa nhà đã trở thành nơi thờ tự ngoại giáo. Sau đó, sau khi Lithuania chính thức chuyển sang Kitô giáo vào năm 1387, nhà thờ thứ hai được xây dựng và tiếp theo là nhà thờ thứ ba vào khoảng năm 1400 trên nền tích của nhà thờ thứ hai; một số bức tường và trụ cột của nhà thờ thứ ba này vẫn còn tồn tại đến tận ngày nay. Vào thế kỷ 16, nhà thờ được trùng tu và gần như xây dựng lại hoàn toàn, mang những nét đặc trưng của thời Phục hưng và tháp chuông cũng được xây dựng trong thời kỳ này; một điểm đặc biệt là tháp chuông nằm tách biệt khỏi tòa nhà chính, một đặc điểm ít thấy ở các nhà thờ ngoài nước Ý. Người ta tin rằng tháp chuông vốn là một phần của bức tường thành thời Trung cổ, thực tế là phần đế tháp có niên đại từ thời kỳ đó. Trong hai thế kỷ tiếp theo, nhiều lần bị phá hủy và xây lại đã diễn ra cho đến năm 1779, khi kiến trúc sư Laurynas Gucevičius được giao nhiệm vụ tái thiết nhà thờ theo phong cách tân cổ điển mà chúng ta thấy hiện nay.
Bên ngoài Nhà thờ Chính tòa Vilnius
Kiến trúc bên ngoài nhà thờ mang phong cách tân cổ điển rõ rệt với những ảnh hưởng từ các lần tái thiết khác nhau; nhìn chung, chúng ta có một hàng hiên gồm sáu cột trụ theo phong cách đền thờ Hy Lạp cổ điển và một trán tường hình tam giác đặc trưng của chủ nghĩa tân cổ điển.
Trên mặt tiền chính, chúng ta có thể chiêm ngưỡng những tác phẩm điêu khắc quan trọng của Tommaso Righi, một nhà điêu khắc người Ý nổi tiếng, người cũng đã góp phần xây dựng Palazzo Chigi tại Rome vào cuối thế kỷ 16. Quan trọng nhất chắc chắn là bức tượng Thánh nữ Helena với cây Thập giá trên tay, bên cạnh đó chúng ta cũng thấy tượng của bốn vị Thánh sử Tin Mừng. Các mặt bên của nhà thờ có hai hàng hiên theo phong cách Doric. Trên mái nhà, phía trên trán tường trung tâm, là ba bức tượng từ cuối thế kỷ 18 tượng trưng cho Thánh Casimiro (biểu tượng của Lithuania), Thánh nữ Helena với cây thập giá vàng và Thánh Stanislao (biểu tượng của Ba Lan).
Bên trong Nhà thờ Chính tòa
Bên trong Vương cung thánh đường được thiết kế theo dạng hội trường với ba gian, nghĩa là gian giữa có cùng độ cao với các gian bên, một đặc điểm khác biệt so với hầu hết các vương cung thánh đường cổ điển nơi các gian bên thường thấp hơn. Chia cắt ba gian là hai hàng cột trụ, và trên mỗi cột trụ có một bức tranh từ thế kỷ 19 mô tả một vị Tông đồ. Một đặc điểm đặc biệt khác là sự vắng bóng của hậu cung đình (abside) – cấu trúc bán nguyệt ở cuối các công trình Kitô giáo thường bao quanh cung thánh; sự vắng mặt này khiến cung thánh, nơi đặt bàn thờ và là nơi dành riêng cho các nghi lễ của giáo sĩ, trở thành yếu tố cuối cùng của nhà thờ.
Như đã đề cập trước đó, chúng ta có thể nhìn thấy những bức tường của nhà thờ thứ ba được xây dựng vào khoảng thế kỷ 14. Tất nhiên, các bức tường bên ngoài không thuộc về thời kỳ đó, nhưng bên trong nhà thờ có các hầm mộ lưu giữ những bức tường nguyên bản, cùng với bức bích họa cổ nhất Lithuania về sự đóng đinh của Chúa Kitô, có niên đại từ thế kỷ 14.
Nội thất nhà thờ còn có một nhà nguyện phong cách Baroque tuyệt đẹp dành riêng cho Thánh Casimiro, nơi lưu giữ thánh cốt của vị Thánh Quan thầy Lithuania. Tại đây có một bức phù điêu cao mô tả Sự vinh hiển của Đức Trinh Nữ và một hình ảnh theo phong cách Byzantine của chính Thánh Casimiro.
Quảng trường Nhà thờ Chính tòa
Nhà thờ tọa lạc tại trung tâm khu phố cổ của thành phố, trong một quảng trường khổng lồ được xây dựng sau này xung quanh Vương cung thánh đường. Đây là điểm gặp gỡ quan trọng nhất của toàn thành phố, nơi vẫn thường diễn ra các buổi chợ, lễ hội và các hoạt động ăn mừng nói chung; vào dịp Giáng sinh, một cây thông khổng lồ được trưng bày ở giữa quảng trường cùng với một hang đá lớn. Trong những năm trước đây, quảng trường từng được sử dụng cho các cuộc diễu binh của Nga và hội chợ hàng năm của Thánh Casimiro. Nằm gần ngọn đồi nơi có Tháp Gediminas (một địa điểm tuyệt đối nên ghé thăm), cảnh sắc màu sắc vào lúc hoàng hôn ở đây vô cùng lộng lẫy: dù nhìn về hướng nào, ánh mắt cũng bị hút vào quảng trường rộng lớn được chiếu rọi bởi ánh sáng dịu nhẹ của mặt trời đang lặn, và sau đó là những ánh đèn nhân tạo đầu tiên dần lan tỏa thay thế màu trời, tạo ra cảm giác dễ chịu cho cả cơ thể và tâm trí. Bên cạnh Vương cung thánh đường, tượng đài Gediminas – vị đại công tước đầu tiên của Lithuania – đã được dựng lên vào năm 1996. Việc xuất hiện nhiều bức tượng và tác phẩm bằng đồng trong những thập kỷ gần đây chính là một nét đặc trưng của thành phố Vilnius.
Cuối cùng là một điều thú vị: một niềm tin phổ biến khiến du khách thường tìm kiếm trong quảng trường này một viên gạch đặc biệt có thể thực hiện những điều ước. Truyền thuyết kể rằng chính từ điểm đó, cuộc cách mạng nối liền Vilnius, Riga và Tallinn đã bắt đầu, dẫn đến sự độc lập của các quốc gia vùng Baltic khỏi sự thống trị của Liên Xô; thực tế, trên “Viên đá Thần kỳ” có khắc các chữ cái tạo thành từ stebuklas, trong tiếng Lithuania có nghĩa là Phép màu.
Bài viết của Simone Serri